<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><?xml-stylesheet type="text/xsl" href="static/style.xsl"?><OAI-PMH xmlns="http://www.openarchives.org/OAI/2.0/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.openarchives.org/OAI/2.0/ http://www.openarchives.org/OAI/2.0/OAI-PMH.xsd"><responseDate>2026-09-27T01:02:45Z</responseDate><request verb="GetRecord" identifier="oai:researchcommons.waikato.ac.nz:10289/14691" metadataPrefix="uketd_dc">https://researchcommons.waikato.ac.nz/server/oai/request</request><GetRecord><record><header><identifier>oai:researchcommons.waikato.ac.nz:10289/14691</identifier><datestamp>2022-01-23T22:25:30Z</datestamp><setSpec>com_10289_2222</setSpec><setSpec>col_10289_2223</setSpec></header><metadata><uketd_dc:uketddc xmlns:uketd_dc="http://naca.central.cranfield.ac.uk/ethos-oai/2.0/" xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:dcterms="http://purl.org/dc/terms/" xmlns:uketdterms="http://naca.central.cranfield.ac.uk/ethos-oai/terms/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xmlns:doc="http://www.lyncode.com/xoai" xsi:schemaLocation="http://naca.central.cranfield.ac.uk/ethos-oai/2.0/ http://naca.central.cranfield.ac.uk/ethos-oai/2.0/uketd_dc.xsd">
   <dc:title>Ngāti Whakaue Māngai Nui</dc:title>
   <dc:creator>Hiini, Anaha Te Wheoro</dc:creator>
   <uketdterms:advisor>Matamua, Rangi</uketdterms:advisor>
   <uketdterms:advisor>Whaanga, Hēmi</uketdterms:advisor>
   <dcterms:abstract>Ko Ngāti Whakaue tētehi iwi ahurei o te waka o Te Arawa.  Ko tētehi taha ōna kei ngā tahataha o te kōroto moana o Te Rotorua-nui-a-Kahumatamomoe, i Waingaehe ki Waimihia.  Ko tētehi atu taha ōna kei te ūnga o te waka rongomaiwhiti o Te Arawa, arā ki Maketū.  &#xd;
Kua whai mana a Ngāti Whakaue i ngā rautau e tū whakahīhī ai rātau hei iwi mana nui i ō rātau pūkenga me ō rātau pūmanawa kia mau tonu tō rātau Whakauetanga, tō rātau ahurea me ā rātau tikanga.   Ko tētehi pūkenga pēnei i te āheinga ki te whakairo i te kupu rōreka, ki te tuitui i te kōrero i whakaputaina ai te kōrero ‘Te Arawa Māngai Nui’.  He mea whakapuaki te kōrero rā e iwi kē ki te whakanui i ngā pūkōrero o ngā paepae o Te Arawa, ka mutu, koirā hoki tētehi pūkenga i hau ai te rongo o Ngāti Whakaue.  &#xd;
Nā, ko te pūkenga e kōrerohia nei, ko te reo o Ngāti Whakaue.  Ko tōna oranga tonutanga te kaupapa matua o tēnei tuhinga e rangahaua ana i te putanga o te kōrero a tētehi o ngā koroua matatau o te iwi i te tau 1992, arā a Hamuera Mitchell, nāna tonu nei i whakapuaki ‘Ka mate te reo o Ngāti Whakaue ā te tekau tau’.  &#xd;
&#xd;
Nō reira, he whakatewhatewhahanga tēnei tuhinga o te reo o Ngāti Whakaue o tua, o mohoa noa nei hoki kia mōhiotia ai te oranga, te matenga haeretanga rānei o te reo o te iwi, o ngā hapū, o te hapori, o te kāinga o nāianei, kia tau hoki mehemea āe rānei kua whai hua ngā rautaki reo o mua a Ngāti Whakaue ki te whakarauora i tōna ake reo, ā, ka aha te iwi e anga whakamua ai.  Ka mātaitia te āhua o te reo o Ngāti Whakaue kia mōhiotia mehemea i tika tā Hamera Mitchell i kī ai i te tau 1992, karekau rānei, mehemea rānei he wero kē nāna kia kaua e tukuna e te iwi o Ngāti Whakaue tō rātau reo kia mate.&#xd;
&#xd;
Ko te tikanga rangahau Pākehā, ko te tikanga rangahau Māori, me ngā tikanga ako reo ka kaha mātaitia i tēnei tuhinga kia tika ai te kohinga o ngā raraunga o tēnei momo rangahau, ngā tikanga matatika a te wānanga, ngā tukanga tātari me te whakahōrapatanga atu i ngā whakataunga o te rangahau.  &#xd;
&#xd;
Hei āpiti atu, ka kōrerohia ngā kaupapa mātauranga a Ngāti Whakaue, tae noa atu ki ngā tini kaupapa whakarauora reo a te iwi kua whakahaerehia mai i te tau 2005 ki ēnei rangi tonu nei mō te oranga o te reo o Ngāti Whakaue te take e anga tōtika atu ai ki te wetenga o te rautaki reo o mua a Ngāti Whakaue i whakahaerehia ai i ngā tau 2013 ki te tau 2017 i kitea ai ōna pikinga, ōna hekenga, ōna ngoikoretanga me ōna hua.  &#xd;
&#xd;
Heoi anō, hei whaiwhai noa ake i te rautaki o mua nei, ko ngā mātātuhi kua mahue iho rā, ko te korenga o ngā arotakenga, ko te korenga o ngā pūrongo, ko te korenga o ētehi taunakitanga ā-tuhi nei, ko te korenga o tētehi aha kē atu rānei kia kitea he hua, he pikinga, he hekenga, he aha rānei.  Ahakoa tērā raru, nā te kitenga me te rongotanga o te pikinga haeretanga o te āhua o te reo, nā ngā kōrero ā-waha me ngā kauhau a ētehi mō ngā hua i puta ai i te rautaki reo o mua a Ngāti Whakaue i mana ai te whakahaumanutanga o te reo o ngā paepae o te iwi.&#xd;
&#xd;
Nā te mea ko te reo Māori te remurere o te kaituhi nei, kua tekau mā waru tau ia e whai ana i te kaupapa i a ia e whakaako ana, i a ia e wānanga ana, i a ia hoki e whakapau kaha ana ki te whakaora anō i te reo Māori, kua whakaritea e ia tētehi rautaki reo hou e toru tekau tau te roa hei kōkiri mā te iwi e ora rawa atu anō ai te reo o Ngāti Whakaue, e whai hua anō ai hoki te whakapuakitanga o te kōrero rā ‘Te Arawa Māngai Nui’, hei tohu whakanui i ngā pūkenga kōrero o te iwi.&#xd;
&#xd;
E ai ki te kōrero, ‘he tīmohea kua pakari’.  Nā roto i te āta rangahaua o te kaupapa nei i mōhio ai e ora tonu nei te reo o Ngāti Whakaue, heoi, kāore e pērā rawa te kaha o te oranga i te wā i a kui mā, i a koro mā.  Ahakoa te kōrero mō te matenga haeretanga o te reo o Ngāti Whakaue, nā ngā kaupapa whakaora reo a te iwi i ngā tau i piki anō ai te oranga o te reo, ka mutu, mā te whakahaerenga tonutanga o ngā wānanga nei e ora tonu anō ai te reo.</dcterms:abstract>
   <uketdterms:institution>The University of Waikato</uketdterms:institution>
   <dcterms:issued>2020</dcterms:issued>
   <dc:type>Thesis</dc:type>
   <dc:language xsi:type="dcterms:ISO639-2">mi</dc:language>
   <dcterms:isReferencedBy>https://hdl.handle.net/10289/14691</dcterms:isReferencedBy>
   <dc:identifier xsi:type="dcterms:URI">https://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstreams/74fb4916-1824-48a4-9768-2e80708c895f/download</dc:identifier>
   <uketdterms:checksum xsi:type="uketdterms:MD5">f3ee004639e2ade5607dc0b3ea8df24d</uketdterms:checksum>
   <dcterms:license>https://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstreams/4edb2c5d-fc2f-455e-a4ed-e05baf222bc2/download</dcterms:license>
   <uketdterms:checksum xsi:type="uketdterms:MD5">e14202ab27e47ddb00d33097327ba050</uketdterms:checksum>
   <dcterms:hasFormat>https://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstreams/01dd32b1-235a-4e73-bed7-d4593938589a/download</dcterms:hasFormat>
   <uketdterms:checksum xsi:type="uketdterms:MD5">89af3b44b1d1624a23910a99f8e76c8a</uketdterms:checksum>
   <dc:rights>All items in Research Commons are provided for private study and research purposes and are protected by copyright with all rights reserved unless otherwise indicated.</dc:rights>
   <dc:subject>Ngāti Whakaue Māngai Nui</dc:subject>
   <dc:subject>Te Reo o Te Arawa</dc:subject>
   <dc:subject>Te Reo o Ngāti Whakaue</dc:subject>
   <dc:subject>Anaha Hiini's Ph.D.</dc:subject>
   <dc:subject xsi:type="dcterms:LCSH">Maori language -- Revival</dc:subject>
   <dc:subject xsi:type="dcterms:LCSH">Ngāti Whakaue (New Zealand people) -- Language -- Revival</dc:subject>
   <dc:subject xsi:type="dcterms:LCSH">Ngāti Whakaue (New Zealand people) -- Social life and customs</dc:subject>
</uketd_dc:uketddc></metadata></record></GetRecord></OAI-PMH>